مشهد به شهادت رسيد . « 1 » افندى شرح حال شمارى از عالمان استرآبادى دورهء صفوى را آورده است . « 2 » اين نيز افزودنى است زمانى كه شاه اسماعيل دوم متمايل به تسنن شد ، عالمان و مجتهدان حاضر در قزوين ، با وى درافتادند . در اين ميان ، عالمان استرآبادى بيشتر مقاومت كردند . اسكندر بيك مىنويسد : « اسماعيل ميرزا به همهء علما بدگمان شده ، به مير سيد حسين مجتهد و مير سيد على خطيب و استرآباديان كه در تشيع و تبرّى غلو داشتند ، بيشتر از ديگران بىالتفاتى اظهار كرد . » « 3 » مانند همين تحقيق بايد دربارهء آمل ، قم كاشان و حتى اصفهان نيز كه تشيع آن ، از يكى دو قرن پيش از ظهور صفوى جدى شده بود ، انجام گيرد و نقش آنان در حمايت از صفويان تبيين شود . وضعيت مذهبى قزوين در اوايل دورهء صفوى قزوين تا اين زمان در تسنن استوار ماند و به جز اقليت شيعه ، ظاهرا بر شمار آن‌ها افزوده نشد . صفويان پس از آن كه احساس كردند تبريز در معرض حملات مداوم عثمانى قرار گرفته و هر لحظه ممكن است به اشغال آنان درآيد ، پايتخت خود را به قزوين انتقال دادند و در آبادانى اين شهر سخت كوشيدند . آنان كه بر تشيع اصرار داشتند ، در رواج تشيع در قزوين تلاش زيادى كردند و اين دار السنة را به تدريج به دار الشيعة تبديل كردند . هيچ گزارشى كه دلالت كند صفويان ، به ويژه شاه طهماسب ، مردم قزوين را به اجبار به تغيير آيين مذهبى خود وادار كرده باشند ، به ديدهء نويسندهء اين سطور نيامده است . شاه طهماسب با همكارى علما ، كار تبليغاتى منظمى را براى اين كار دنبال كرد و وضعيت مذهبى قزوين را دگرگون نمود . در اين باره ، اشعار حيرتى شاعر دورهء طهماسب قابل توجه است . حيرتى از مردمان مرو بوده ، پس از آن به كاشان مركز شيعه در ايران آمد و تا آخر عمر در كنار شاعرانى چون محتشم زندگى را سپرى كرد . قاضى احمد قمى مىنويسد كه او چهل هزار بيت شعر در مدح امامان و تبرّى از دشمنان دارد . به نظر مىرسد كه اشعار وى در تولّى و تبرّى بسيار فراوان بوده است . حيرتى در پاسخ سلمان ساوجى قصيده‌اى ساخته و ضمن آن به سنيان قزوين كه تا زمان شاه طهماسب حضور چشمگيرى در شهر داشته‌اند ، حمله فراوان كرده است . شعر او در

--> ( 1 ) . قمى ، قاضى احمد ، همان ، ص 899 ( 2 ) . به عنوان مثال نك : افندى ، رياض العلماء ج 2 ، صص 273 ، 274 ، 454 و 454 ؛ ج 3 ، ص 10 ، 87 ، 111 ، 156 ، 286 ؛ ج 4 ، ص 69 ، 153 ، 361 ، 362 ، 363 ؛ ج 5 ، ص ، 10 ، 33 ، 35 ، 38 ، 40 ، 46 ، 47 ، 115 ، 154 ، 195 ، 466 ، 514 ؛ ج 7 ، 224 ( 3 ) . اسكندر بيك ، عالم‌آراى عباسى ، ج 1 ، ص 215